Giao nhận tổ ong dú Lâm Đồng: chở qua đèo cho an toàn

Ở Lâm Đồng, mua tổ ong dú của người cùng vùng nghe thì đơn giản: vài chục cây số, một chuyến xe máy hoặc xe bán tải là xong. Cái khó nằm ở con đường. Từ Bảo Lộc lên Di Linh, từ Đức Trọng vào Lạc Dương hay Đơn Dương, gần như chuyến nào cũng có đoạn đèo, dốc dài và những khúc cua gắt. Thùng ong không sợ quãng đường, nó sợ những cú nghiêng, cú phanh và chênh lệch nhiệt giữa thung lũng với đỉnh dốc.

Bài này đi theo đúng thứ tự một chuyến giao nhận trên đường đèo: chuẩn bị thùng ra sao để chịu được nghiêng, chạy thế nào khi đổ dốc, và sáng hôm sau đặt tổ ở đâu cho đàn kịp ăn trong những giờ nắng ngắn ngủi của cao nguyên.

Vì sao đường đèo khác hẳn đường đồng bằng

Bên trong một tổ ong dú, mật và phấn được cất trong những bọng sáp mềm, dính vào nhau thành chùm. Thùng đi đường thẳng thì các bọng chỉ rung nhẹ. Thùng đi qua chuỗi cua tay áo thì bị lắc ngang liên tục, mỗi lần lắc là cả chùm bọng nặng mật đè lên nhau. Chỉ cần vài bọng nứt, mật chảy xuống đáy thùng, dính vào ong non và ong thợ, đàn sẽ mất nhiều ngày để dọn.

Điểm thứ hai là chênh nhiệt. Dưới chân đèo có thể còn ấm, lên tới đỉnh thì gió lạnh và sương dày. Ong dú vốn là loài của vùng nóng ẩm, lạnh đột ngột làm cả đàn co cụm lại, hoạt động chậm hẳn. Không đến mức nguy hiểm nếu chuyến đi ngắn, nhưng là lý do để không vừa chở vừa dừng nghỉ dọc đường quá lâu.

Chuẩn bị thùng trước khi lên xe

Việc này nên làm cùng người bán ngay tại chỗ lấy tổ, vì họ biết thùng của họ có chỗ nào lỏng.

1. Đóng cửa tổ lúc chạng vạng, khi đàn đã về gần đủ. Ở vùng cao, ong thường nghỉ sớm hơn dưới đồng bằng, nên chờ tới khi cửa tổ hết ong ra vào rồi hãy bịt.
2. Bịt bằng vật thoáng khí như lưới inox mịn hoặc miếng mút xốp có lỗ, không dùng băng keo bịt kín.
3. Kiểm nắp và đáy thùng. Thùng gỗ cũ hay có khe hở ở mối ghép, chèn lại bằng sáp hoặc dán một lớp băng keo bên ngoài khe, chừa chỗ thoáng ở cửa.
4. Ràng thùng bằng dây theo cả hai chiều để nắp không bật khi xe xóc.
5. Ghi lên mặt thùng chiều đứng bằng một mũi tên, để người phụ chở không đặt ngược.

Cách chở qua đèo dốc

Nếu chuyến đi có hai người, người ngồi sau nên để mắt tới thùng ở mỗi khúc cua. Nghe tiếng vo ve to bất thường từ trong thùng là dấu hiệu đàn đang bị động mạnh, nên chạy chậm lại.

Sáng hôm sau: đặt tổ ở đâu trên cao nguyên

Ngày nắng ở Lâm Đồng thường bắt đầu muộn vì sương, và chiều về là lạnh nhanh. Ong dú chỉ đi kiếm ăn khi đủ ấm, nên khoảng thời gian làm việc trong ngày ngắn hơn ở miền xuôi. Vì vậy chỗ đặt cần:

• Hướng cửa tổ về phía đông hoặc đông nam để nắng đầu ngày rọi vào sớm.
• Có vật chắn gió ở phía sau, như bờ tường, hàng cây hoặc vách nhà kho.
• Không đặt ở chỗ trũng sát mương nước, nơi sương đọng và lạnh nhất.
• Giá kê đủ cao khỏi mặt đất, chân giá có chén nước hoặc dầu nhớt chống kiến.

Đặt xong thì mở cửa tổ ngay, dù trời còn tối. Đàn tự biết lúc nào ra. Mấy ngày đầu ong sẽ bay vòng quanh cửa tổ để nhớ cảnh mới, nên đừng dời thùng, đừng mở nắp xem bên trong.

Một lưu ý cho người mua ở gần người bán: nếu chỗ mới chỉ cách chỗ cũ chừng vài trăm mét, một phần ong thợ có thể bay về vị trí cũ theo trí nhớ. Hãy bàn với người bán để họ dọn sạch chỗ đặt cũ, hoặc chọn đặt xa hơn một chút.

Theo dõi tuần đầu mà không làm phiền đàn

Không cần mở thùng. Chỉ cần đứng cách vài bước, nhìn cửa tổ vào giữa buổi sáng nắng ráo:

• Ong ra vào đều, có con mang phấn vàng ở chân: đàn đã bắt nhịp.
• Thấy kiến bò lên thân thùng: kiểm lại chân giá chống kiến ngay.
• Cửa tổ im lặng nhiều ngày liền trong lúc trời nắng: báo người bán để cùng kiểm tra.

Muốn biết vùng mình có hoa gì cho đàn ăn theo từng tháng, xem thêm chuyên mục Nguồn hoa địa phương. Các ghi chép về mùa lạnh và mùa mưa trên cao nguyên có ở mục Khí hậu & mùa vụ.

Nếu chưa tìm được tổ ưng ý trong vùng

Không phải lúc nào cũng có người nuôi gần nhà để bán đúng thứ mình cần. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi ong dú làm nghề chính, có tổ giống đã tách đàn ổn định, mật ong dú, các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Trước khi quyết định mua tổ đi xa, có thể hỏi trại về cách đóng thùng phù hợp với đường đèo cao nguyên tại ongquy.com. Người muốn tự tìm tổ của người nuôi khác thì có thể dạo chợ mua bán tổ và mật giữa các hộ nuôi.

Câu hỏi thường gặp