Sắp nuôi ong dú ở Lâm Đồng: bốn câu cần tự hỏi trước

Lâm Đồng có cái lợi mà nhiều vùng phải ghen: quanh năm có hoa, từ vườn cà phê, bơ, sầu riêng ở dưới thấp tới hàng rào dã quỳ, vườn rau, vườn hoa ở trên cao. Nhưng ong dú là loài của xứ nóng. Nó thích ấm, nó ra khỏi tổ muộn khi buổi sáng còn sương, và nó co cụm lại khi đêm xuống lạnh. Người sắp nuôi ở cao nguyên này vì vậy cần hỏi mình một câu mà người dưới đồng bằng ít khi phải hỏi: nhà mình có đủ ấm cho ong không?

Bài này không đưa lời khuyên chung chung. Nó là một bộ câu hỏi tự kiểm, đi từ chỗ ở, tới vườn, tới thời gian của chính mình. Trả lời thật lòng xong rồi hãy tính chuyện mua tổ.

Câu hỏi thứ nhất: nhà mình nằm ở độ cao nào?

Người ngoài nói "Lâm Đồng" như một vùng, nhưng ai sống ở đây đều biết khác nhau rất xa giữa vùng thấp phía nam như Bảo Lộc, Đạ Huoai, Cát Tiên với vùng cao như Đà Lạt, Lạc Dương. Ở vùng thấp, ong dú sống khá thoải mái, nhịp đàn gần với Đông Nam Bộ. Lên cao, những đêm lạnh và những buổi sáng sương mù kéo dài làm ong bay ít giờ hơn trong ngày, đàn lên chậm hơn và dễ suy hơn vào cuối năm.

Không có ranh giới nào cố định, nên cách kiểm chắc nhất là hỏi người đã nuôi ngay trong xã mình xem đàn của họ có qua được mùa lạnh không. Nếu quanh vùng không ai nuôi ong dú, đó cũng là một câu trả lời: hoặc chưa ai thử, hoặc đã có người thử và bỏ. Cả hai trường hợp đều đáng để mình đi từ từ.

Câu hỏi thứ hai: có góc nào đón nắng sớm và kín gió?

Với cao nguyên, chỗ đặt thùng quan trọng hơn cả loại thùng. Một góc tốt thường có ba đặc điểm:

• Nắng buổi sáng chiếu thẳng vào cửa tổ. Ong được sưởi sớm thì ra làm sớm. Hướng đông hoặc đông nam thường hợp.
• Có vật chắn gió đêm như vách nhà, bức tường đá, hàng cây dày ở phía gió thổi tới.
• Không nằm dưới đáy thung, không sát mặt nước. Hơi lạnh và sương đọng xuống chỗ thấp, thùng đặt ở đó ẩm và lạnh suốt đêm.

Hiên nhà phía đông, dưới mái tôn có khoảng hở thoáng, thường là chỗ dễ nhất. Thùng kê trên giá cao ngang hông, chân giá có chén dầu hoặc vòng keo chống kiến. Mái che phải che được mưa tạt, vì mùa mưa ở đây dầm dề, thùng ướt lâu ngày là mốc.

Câu hỏi thứ ba: vườn xung quanh phun thuốc thế nào?

Đây là câu nhiều người ở Lâm Đồng bỏ qua, và cũng là chỗ mất đàn đau nhất. Vùng này trồng rau, hoa, dâu tây, cà phê, chè với mật độ cao, và lịch phun thuốc ở nhiều vườn khá dày. Ong dú bay kiếm ăn trong phạm vi vài trăm mét quanh tổ, nên chỉ cần một hai vườn kế bên phun nhầm lúc là cả đàn bị ảnh hưởng.

Trước khi mua tổ, nên làm mấy việc:

1. Đi một vòng quanh nhà, ghi lại các vườn đang canh tác và loại cây.
2. Hỏi thăm hàng xóm thường phun vào giờ nào, mùa nào. Phun chiều tối khi ong đã về tổ thì đỡ hại hơn nhiều so với phun giữa buổi sáng.
3. Nếu sát nhà là nhà kính trồng hoa thâm canh, cân nhắc đặt thùng ở phía bên kia nhà, hoặc tìm một chỗ khác trong vườn người quen.

Ong dú không đốt, nên hàng xóm thường không phản đối việc mình nuôi. Đó là dịp tốt để nói chuyện nhẹ nhàng về giờ phun, chứ đừng đợi mất đàn rồi mới hỏi.

Câu hỏi thứ tư: mình có mấy tháng để chờ?

Đàn ong dú lên theo nhịp ấm lạnh và mưa nắng. Ở Lâm Đồng, mùa mưa ấm hơn là lúc đàn có sức, còn những tháng cuối năm sang đầu năm vừa lạnh vừa khô thì đàn thường chững lại, có tổ còn co nhỏ đi. Người mới nhìn thấy đàn đứng im mấy tháng liền rất dễ hoảng, mở thùng ra xem liên tục, và chính việc đó làm đàn yếu thêm.

Xem thêm nhịp mưa nắng từng tháng trong mục Khí hậu & mùa vụ.

Năm đầu ở cao nguyên: làm ít, nhìn nhiều

Nếu bốn câu trên đã ổn, năm đầu nên giữ mấy nguyên tắc:

• Bắt đầu với hai ba tổ đã ổn định, đủ để so sánh tổ này với tổ kia mà không bị choáng.
• Tuần đầu chỉ đứng nhìn cửa tổ. Ong ra vào đều, có con mang phấn vàng ở chân sau là đàn đã bén chỗ.
• Không thu mật trong năm đầu. Mật là kho ăn để đàn qua những tháng lạnh.
• Cuối năm, khi đêm bắt đầu lạnh, quấn thêm một lớp bao bố hoặc tấm xốp quanh thùng, chừa cửa tổ thông thoáng.
• Ghi một dòng cho mỗi tổ mỗi tháng: ong ra nhiều hay ít, có phấn không, có kiến không. Một năm sau đọc lại sẽ thấy nhịp riêng của nhà mình.

Muốn biết các hộ quanh vùng đặt thùng ra sao, mục Trại ong trong vùng có nhiều cách làm để tham khảo.

Đi xem một trại đang chạy trước khi mua tổ

Đọc nhiều tới đâu cũng không bằng một buổi được tận tay mở nắp thùng, nhìn bầu mật, bầu phấn, đĩa ấu trùng nằm thế nào. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh là nơi nhiều người mới ghé qua trước khi bắt đầu: xem cách kê thùng, chống kiến, tách đàn, và có thể chọn tổ giống đã ổn định để mang về. Trại cũng có mật ong dú, hộp quà mật và các món làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, tiện mua làm quà cho người nhà. Thông tin chung về trại xem ở ongquy.com; nếu muốn một buổi học thực hành có người hướng dẫn, có lịch ở ongdu.com/tour. Mang theo những câu trả lời cho bộ câu hỏi bên trên, buổi đi sẽ có ích hơn nhiều.

Câu hỏi thường gặp