Sai lầm người mới nuôi ong dú ở Lâm Đồng hay mắc

Lâm Đồng có cái lợi ít nơi nào có: vườn cà phê, chè, cây ăn trái, hoa dại ven đồi nở gần như quanh năm. Nhưng cũng chính sự dễ chịu đó làm người mới chủ quan. Họ mang thói quen từ đồng bằng lên, hoặc đọc một bài hướng dẫn viết cho Sài Gòn rồi làm y theo, và chỉ vài tháng sau đã thấy đàn teo lại mà không hiểu vì sao.

Bài này gom những sai lầm hay lặp lại nhất ở vùng cao nguyên, xếp theo thứ tự người mới thường vấp: từ lúc chọn chỗ, đến lúc chăm, đến lúc lấy mật. Phần lớn đều sửa được nếu nhận ra sớm.

Sai lầm 1: Nghĩ cả Lâm Đồng là một vùng khí hậu

Người ở xa nghe Lâm Đồng là nghĩ ngay tới Đà Lạt se lạnh. Thực tế trong tỉnh có những vùng thấp hơn, ấm hơn hẳn, nơi cà phê và cây ăn trái mọc tốt. Ong dú là loài ưa ấm. Ở vùng thấp, đàn đi làm đều và lên ổn. Càng lên cao, buổi sáng ong ra cửa càng muộn, buổi chiều về càng sớm, quãng làm việc trong ngày ngắn lại thấy rõ.

Lỗi hay gặp là mua tổ từ vùng nóng mang lên chỗ cao nhất, lạnh nhất của mình rồi trông chờ đàn lên như ở quê cũ. Đàn không chết ngay, chỉ đứng yên rồi suy dần — vì thế người nuôi hay đổ lỗi cho giống hoặc cho người bán.

Cách tránh

• Trước khi mua, đi hỏi vài nhà quanh đó có ai nuôi ong dú chưa, đàn sống ra sao qua mùa lạnh.
• Nếu nhà ở chỗ cao, chọn góc ấm nhất trong vườn: hứng nắng sáng sớm, khuất gió đêm, không nằm dưới thung trũng nơi khí lạnh đọng lại.
• Bắt đầu với một hai tổ để thử một vòng năm trước khi tính chuyện nhiều hơn.

Sai lầm 2: Xem thường đêm lạnh và sương sớm

Ban ngày trời đẹp, người mới không thấy có gì phải lo. Nhưng ong dú giữ ấm cho ổ trứng bằng chính thân mình và lớp sáp, nhựa bọc quanh. Đêm cao nguyên hạ nhiệt nhanh, sương đọng trên nắp thùng tới tận sáng. Thùng gỗ mỏng, ván ghép có khe, nắp hở là hơi lạnh lùa thẳng vào khu nuôi ấu trùng.

Dấu hiệu dễ thấy: tới gần trưa ong mới lác đác ra cửa, trong khi đàn của nhà bên cạnh đã đi làm từ sớm. Kéo dài vài tuần là ổ trứng nhỏ lại.

1. Dùng thùng gỗ dày, khít, không để khe hở ngoài cửa tổ.
2. Có mái che riêng phía trên thùng để sương và mưa không đọng thẳng lên nắp.
3. Kê thùng cao khỏi mặt đất, không đặt sát nền đất ẩm.
4. Mùa lạnh có thể quấn thêm một lớp bao tải khô bên ngoài, nhưng phải chừa thoáng phía dưới để không đọng hơi nước.

Sai lầm 3: Chống mốc bằng cách mở thùng lau chùi

Mùa mưa ở cao nguyên dài, nhiều ngày âm u liền nhau, không khí ẩm. Thấy vệt mốc trắng ở góc thùng, người mới sốt ruột mở ra lau, có khi tuần mấy lần. Mỗi lần mở là ong phải bít lại chỗ hở, khí ấm trong thùng thoát ra, đàn mất sức. Mốc thì quay lại ngay khi nắp đóng.

Gốc của mốc là chỗ đặt và thùng, không phải thiếu lau. Một đàn đủ mạnh tự xử lý góc thùng của nó; đàn yếu mới để mốc lan. Vậy nên việc cần làm là đưa thùng ra chỗ thoáng, có nắng, nước mưa không hắt vào — và để đàn yên. Đọc thêm về nhịp mưa nắng trong năm ở mục Khí hậu & mùa vụ.

Sai lầm 4: Đặt tổ cạnh nhà kính, vườn rau hoa

Nhiều vùng của Lâm Đồng trồng rau, hoa trong nhà kính hoặc ngoài ruộng với lịch phun thuốc dày. Người mới thấy hoa nhiều thì mừng, đặt tổ ngay mép ruộng. Ong dú bay không xa như ong mật, nên nó sẽ làm việc gần như hoàn toàn trong vòng quanh tổ. Nếu vòng đó là ruộng đang phun, đàn ngấm thuốc dần, ong thợ chết rải rác trước cửa tổ.

Muốn biết vùng mình có những cây gì cho ong vào từng mùa, xem thêm mục Nguồn hoa địa phương.

Sai lầm 5: Lấy mật ngay trước mùa lạnh

Cuối mùa mưa, đầu mùa khô, vườn nở nhiều, bầu mật đầy. Người mới thấy đầy là muốn lấy. Nhưng ngay sau đó là những tuần lạnh nhất trong năm, ong ít ra ngoài, đàn sống chủ yếu bằng phần mật cất trong thùng. Lấy gần hết lúc này là để đàn bước vào mùa khó với kho trống.

Nguyên tắc đơn giản: chỉ lấy phần dư rõ ràng ở rìa, chừa lại các bầu mật sát khu ổ trứng. Năm đầu tiên, nếu chưa chắc, cứ để đàn giữ hết — một đàn khoẻ qua mùa lạnh có giá hơn vài hũ mật.

Sai lầm 6: Tách đàn khi trời còn lạnh

Tách đàn là cách nhân tổ đúng với ong dú, nhưng thời điểm quyết định tất cả. Ở cao nguyên, tách khi đêm còn lạnh là chia một đàn đang phải giữ ấm thành hai đàn nhỏ, mỗi bên đều không đủ quân để ủ ổ. Hãy đợi khi thời tiết đã ấm lên ổn định, đàn mẹ đông, bầu mật và phấn đủ, rồi mới tách.

Bắt đầu đúng ngay từ tổ giống

Rất nhiều chuyện ở trên nhẹ đi hẳn nếu đàn ban đầu khoẻ, rõ nguồn gốc và được nhân bằng cách tách chứ không phải bắt từ rừng. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống nhân bằng tách đàn, cùng mật ong dú, hộp quà mật và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi — hỏi trước về việc đưa đàn lên vùng cao để được dặn kỹ cách giữ ấm những tuần đầu. Ai muốn tận tay xem cách tách và chăm đàn trước khi tự nuôi có thể tham khảo tour thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp