Nuôi ong dú có hợp với mọi người ở Lâm Đồng không?

Hỏi ai nuôi ong dú lâu năm câu «người Lâm Đồng có nuôi được không», câu trả lời thường bắt đầu bằng một câu hỏi ngược: «Nhà ở cao bao nhiêu?». Cùng một tỉnh, người ở vùng thấp quanh Bảo Lộc, Di Linh, Đạ Huoai và người ở trên cao nguyên quanh Đà Lạt, Lạc Dương đang sống trong hai kiểu khí hậu rất khác nhau, và con ong dú, vốn là loài của xứ nóng ẩm, cảm nhận khác biệt đó rõ hơn con người nhiều.

Vì vậy, thay vì nói chung chung «ai cũng nuôi được», bài này tách người đọc theo hai thứ: chỗ mình ở, và cách mình sống. Ghép hai thứ đó lại là biết mình nên mua tổ ngay, nên thử một tổ, hay nên dừng ở việc mua mật.

Độ cao: thứ đầu tiên phải nhìn

Ong dú không có ngòi đốt và không có cách sưởi tổ mạnh như ong mật nuôi thùng. Khi trời lạnh, đàn co lại, ít bay, ăn vào kho dự trữ. Một vài đêm lạnh không sao; nhưng một mùa dài những sáng sương dày, trời âm u tới gần trưa thì số giờ đàn thật sự làm việc trong ngày bị cắt ngắn đi rất nhiều.

Ở vùng thấp phía nam tỉnh, nhịp nắng mưa gần với Đông Nam Bộ hơn, vườn cà phê, sầu riêng, bơ, điều xen nhau, nguồn hoa khá dày. Lên cao, hoa vẫn nhiều, nhất là vùng trồng hoa và rau, nhưng chính cái lạnh lại là giới hạn. Người ở vùng này vẫn nuôi được, có điều phải chấp nhận đàn lên chậm và phải chăm kỹ chỗ đặt tổ.

Cách sống của người nuôi: ba kiểu người hay gặp

Người làm vườn, ở nhà gần như cả ngày

Đây là người hợp nhất. Ong dú không đòi nhiều công, nhưng đòi người để ý: nhìn cửa tổ buổi sáng, thấy kiến bò lên chân kệ, thấy cửa tổ có nhựa lạ, thấy đàn ra vào thưa đi. Người ra vườn mỗi ngày tự nhiên làm được việc đó mà không tốn thêm thời gian.

Người đi làm ở thị trấn, tối mới về

Vẫn nuôi được vài tổ, miễn sáng sớm hoặc cuối tuần có lúc ngồi nhìn tổ. Ở vùng cao, giờ ong hoạt động mạnh thường là cuối buổi sáng và đầu buổi chiều khi nắng lên, nên người đi làm cả ngày ít khi thấy đàn lúc đang làm việc thật. Nên gắn tổ ở chỗ dễ nhìn từ hiên nhà.

Người ở xa, mua tổ đặt ở rẫy

Đây là trường hợp nên cân nhắc nhất. Rẫy ít người, kiến nhiều, có khi bị phun thuốc mà chủ không biết. Nếu chỉ lên rẫy vài tuần một lần, khả năng mất đàn cao hơn hẳn.

Tự chấm điểm trong năm phút

Trả lời thật lòng năm câu dưới đây, mỗi câu «có» được một điểm:

1. Trong vòng vài trăm mét quanh chỗ đặt tổ có cây ra hoa gần như quanh năm (cà phê, cây ăn trái, hoa vườn, cỏ dại không phát quang hết).
2. Chỗ đó không bị phun thuốc dày, hoặc mình hỏi được lịch phun của hàng xóm.
3. Có một góc đón nắng sáng, khuất gió lùa buổi chiều, không bị mưa tạt trực tiếp.
4. Mỗi tuần có ít nhất vài lần ngồi nhìn cửa tổ chừng mười phút.
5. Không đặt kỳ vọng mật để bán kiếm tiền trong năm đầu.

Năm điểm: bắt đầu được, có thể hai, ba tổ. Ba, bốn điểm: bắt đầu với một tổ, sửa điểm còn thiếu trước. Dưới ba điểm: nên dừng ở việc mua mật và theo dõi người khác nuôi thêm một thời gian. Câu số ba đặc biệt quan trọng với người ở vùng cao, vì chỗ đặt tổ ấm hay lạnh có thể làm đàn sống khỏe hay suy cả mùa.

Những điều người mới ở Lâm Đồng hay hiểu sai

• «Hoa nhiều thì ong lên nhanh.» Ở vùng cao, hoa có khi rất nhiều nhưng đàn vẫn chậm vì giờ bay ngắn. Nguồn hoa là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ.
• «Bọc tổ thật kín cho ấm.» Bịt kín quá sẽ đọng hơi nước, ẩm mốc. Cách đúng là chọn chỗ đặt khuất gió, có mái che, đón nắng sáng; thùng gỗ dày giữ nhiệt tốt hơn vật liệu mỏng.
• «Bắt tổ rừng về nuôi cho rẻ.» Đàn rừng bị đục ra thường chết, lại làm cạn quần thể ngoài tự nhiên. Đàn nuôi đúng cách được nhân bằng tách tổ từ đàn khỏe.
• «Mật để ngoài như mật ong thường.» Mật ong dú chua thanh, nhiều nước, nên giữ ngăn mát để giữ hương vị.

Muốn đọc thêm về cách mùa lạnh, mùa mưa ảnh hưởng tới đàn ở từng vùng trong tỉnh, xem chuyên mục Khí hậu & mùa vụ.

Nếu chưa chắc, bắt đầu từ đâu

Người ở Lâm Đồng có lợi thế là quanh mình thường có người đã nuôi. Đi xem vài tổ của người trong vùng, hỏi họ đàn ra sao qua mùa lạnh năm ngoái, là cách học nhanh nhất. Kinh nghiệm thực tế của người cùng độ cao đáng tin hơn mọi bài viết. Có thể tham khảo thêm ở mục Mô hình nuôi phù hợp để chọn số tổ và cách đặt cho đúng hoàn cảnh.

Khi đã quyết, nên chọn tổ giống đã ổn định, đàn đông, nguồn gốc từ tách đàn rõ ràng, và hỏi kỹ người bán cách vận chuyển lên vùng lạnh. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; nếu chưa sẵn sàng nuôi, một hũ mật hay hộp quà cũng là cách để cả nhà làm quen với vị mật chua thanh trước. Người muốn xem tận mắt cách tách đàn, đặt tổ thì có thể đăng ký tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp