Chuyện người nuôi ong dú lâu năm ở xứ lạnh Lâm Đồng

Ở cao nguyên Lâm Đồng, người nuôi ong dú lâu năm có một thói quen dễ nhận ra: sáng nào cũng nhìn trời trước, nhìn tổ sau. Sương còn dày trên luống rau hay nắng đã lên khỏi rặng thông, chừng đó đủ để đoán đàn hôm nay ra cửa sớm hay muộn, có nên mở thùng hay để yên. Nghề này ở xứ lạnh không thắng bằng sức, mà bằng cái lịch trong đầu được ghi đi ghi lại qua nhiều mùa.

Bài này gom lại những điều người nuôi lâu năm ở Lâm Đồng thường kể khi có người mới hỏi chuyện: một năm của họ chia ra sao, chỗ nào phải ra tay, chỗ nào nên đứng ngoài, và cái giá của việc học bằng cách mất đàn.

Một năm chia theo hơi lạnh, không chia theo tháng

Người mới hay hỏi tháng mấy thì thu mật, tháng mấy thì tách đàn. Người nuôi lâu ở Lâm Đồng thường trả lời bằng câu hỏi ngược: năm đó lạnh sớm hay lạnh muộn, mưa dứt lúc nào. Cao nguyên có mùa mưa và mùa khô khá rõ, nhưng trong từng mùa lại có những đợt rét, những tuần sương mù kéo dài làm ong ra cửa trễ và về sớm. Một đàn ong dú chỉ làm việc được khi trời đủ ấm, nên số giờ kiếm ăn trong ngày mới là thước đo thật.

Cái bảng trên không cố định. Có năm mưa dứt sớm, có năm rét kéo về giữa mùa khô. Người nuôi lâu năm vì thế không làm theo bảng mà làm theo trời, bảng chỉ là khung để khỏi quên việc.

Chỗ đặt thùng: bài học trả bằng đàn yếu

Hầu như ai nuôi lâu ở cao nguyên cũng có một lần đặt thùng sai chỗ. Gốc cây to, bóng mát, nhìn thì yên ổn, nhưng ở xứ lạnh bóng mát buổi sáng là kẻ thù. Thùng nằm trong bóng tới gần trưa mới ấm, đàn mất cả buổi sáng không làm được gì. Qua một mùa mưa, đàn đó teo dần trong khi đàn kê ngoài nắng sớm vẫn giữ sức.

Những điều họ kiểm khi chọn chỗ

• Nắng sớm chiếu thẳng vào thùng từ khi mặt trời lên khỏi đồi.
• Có vật chắn gió lùa, nhất là gió thổi lên từ thung lũng vào buổi chiều.
• Không đặt ở chỗ trũng, nơi sương và hơi lạnh đọng lại lâu.
• Mái che mưa tạt nhưng không che mất nắng sáng.
• Xa khu rau phun thuốc, hoặc ít nhất là có thể dời đi khi vườn bên cạnh vào đợt phun.

Muốn tìm hiểu kỹ hơn về những đợt lạnh và mưa trong năm, có thể đọc thêm các bài trong mục Khí hậu & mùa vụ.

Mùa lạnh: học cách không làm gì

Đây là chỗ người mới và người cũ khác nhau rõ nhất. Năm đầu, thấy đàn ra vào thưa thớt suốt mấy tuần sương, người ta sốt ruột mở thùng xem có còn sống không. Mỗi lần mở là một lần đàn mất hơi ấm đã gom được, mất lớp keo bịt khe, rồi phải tốn sức làm lại. Người nuôi lâu thì chỉ cần đứng ngoài nhìn cửa tổ vào lúc trưa ấm nhất. Còn ong canh cửa, còn vài con ra vào mang theo phấn, là đàn vẫn ổn.

Những việc họ vẫn làm trong mùa lạnh đều ở bên ngoài thùng: chèn khe hở bằng vật liệu khô, kiểm chân kê xem kiến có bò lên không, dời thùng ra nắng nếu cây xung quanh mọc rậm che mất. Việc thu mật thì gần như gác hẳn, để đàn có của ăn qua những ngày không ra được cửa.

Sổ ghi chép thay cho trí nhớ

Lâu năm rồi người ta mới thấy trí nhớ không đáng tin. Đàn nào tách năm ngoái, đàn nào từng bị kiến, đàn nào mật nhiều nhưng sinh sản chậm, nếu không ghi thì sau vài mùa sẽ lẫn hết. Một cuốn sổ đơn giản với mỗi đàn một trang, ghi ngày nhìn, thời tiết, số ong ra vào ước chừng và việc đã làm, là đủ để đến mùa khô biết ngay đàn nào đáng tách.

Bây giờ có người chuyển sang ghi bằng điện thoại cho khỏi thất lạc. App quản lý trại ong cho phép ghi từng đàn và đặt lịch kiểm tra, hợp với những ai nuôi rải rác ở nhiều vườn.

Người nuôi lâu năm nói gì với người mới

1. Bắt đầu ít đàn, nuôi qua trọn một mùa mưa lạnh rồi mới tính chuyện thêm.
2. Mua tổ giống từ trại nhân đàn bằng cách tách, đừng đi bắt tổ trong rừng: tổ rừng mang về thường chết, mà cũng làm hại đàn hoang.
3. Đừng so với người nuôi ở vùng nóng. Cùng một giống ong, ở cao nguyên lạnh đàn lớn chậm hơn, mật thu ít hơn, đó là chuyện bình thường.
4. Mật ong dú vị chua thanh, nhiều nước, thu xong nên để ngăn mát tủ lạnh.

Có thể đọc thêm những chia sẻ khác trong mục Kinh nghiệm người nuôi.

Bắt đầu từ đâu cho đỡ tốn công

Lời khuyên chung của những người đã nuôi nhiều năm là đừng tự mò mẫm từ đầu. Một tổ giống khỏe, được nhân bằng cách tách từ đàn đang sống tốt, sẽ cho người mới khởi đầu vững hơn nhiều so với một tổ bắt về không rõ sức. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú, sản phẩm làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; người ở cao nguyên có thể xem và hỏi trước tại ongquy.com để chọn đúng thứ mình cần, kể cả hỏi xem nuôi ở xứ lạnh nên lưu ý gì.

Câu hỏi thường gặp