Ong dú qua mùa khô Lâm Đồng: lo cả lạnh đêm lẫn thiếu hoa

Mùa khô ở Lâm Đồng không giống mùa khô dưới đồng bằng. Ban ngày trời trong, nắng hanh, gió thổi khô cả lá; nhưng đêm xuống thì lạnh, nhất là những tuần cuối năm và đầu năm. Đàn ong dú vì thế chịu hai cái khó chồng lên nhau: ngày thì nguồn hoa dại thưa dần, đêm thì lạnh tới mức ong không dám bay sớm. Người mới lên cao nguyên nuôi thường chỉ lo cái khô mà quên cái lạnh, hoặc ngược lại.

Bài này đi theo đúng hai trục đó, và tách riêng hai vùng mà ai sống ở Lâm Đồng cũng biết là khác nhau: vùng thấp quanh Bảo Lộc, Di Linh, Đạ Huoai với vùng cao quanh Đà Lạt, Lạc Dương, Đơn Dương.

Vì sao mùa khô trên cao nguyên khó hơn người ta nghĩ

Ong dú là loài ong nhiệt đới. Chúng sống quen ở nơi ấm, tổ không có cách tự sưởi mạnh như ong mật nuôi thùng. Khi đêm lạnh, cả đàn co lại giữa tổ, ấu trùng ở rìa dễ chậm lớn. Sáng ra, nếu trời còn sương và gió, ong thợ chờ tới gần trưa mới bay. Mỗi ngày như vậy là mất mấy tiếng đi kiếm ăn.

Cộng thêm cảnh ban ngày khô hanh: cỏ dại ven rẫy tàn, hoa dại ven đường thưa. Đàn phải lấy từ phần dự trữ trong các bầu mật, bầu phấn đã tích từ mùa mưa. Đàn nào bước vào tháng mười hai với kho đầy thì đi qua nhẹ nhàng. Đàn nào bị thu sát hoặc mới tách thì đuối rất nhanh.

Vùng thấp và vùng cao: hai cách lo khác nhau

Nói gọn: ở vùng thấp, coi mùa khô là chuyện ăn uống; ở vùng cao, coi nó là chuyện giữ ấm. Nhiều người ở vùng cao mua đàn từ dưới xuống mà để thùng ngoài trời như ở quê cũ, tới khoảng giữa mùa thì đàn teo hẳn.

Chọn chỗ đặt thùng cho đêm lạnh

1. Hướng đông là tốt nhất. Nắng sớm chiếu vào thân thùng làm tổ ấm lên, ong ra cửa sớm hơn.
2. Có vách sau lưng. Một bức tường nhà, một dãy cây chắn gió hoặc tấm tôn dựng nghiêng đều giúp cản gió đêm thổi thẳng vào thùng.
3. Kê cao khỏi đất. Đất vùng cao về đêm lạnh và đọng sương, thùng sát đất hút ẩm. Kê trên chân có chén nước hoặc bôi mỡ để chặn kiến luôn.
4. Bịt khe hở, giữ cửa tổ. Khe nứt ở nắp, ở mối ghép thì trám bằng sáp hoặc keo ong cũ. Cửa tổ ong tự thu hẹp, đừng khoét rộng ra.
5. Thêm lớp áo khi cần. Những đêm rét hơn thường lệ, quấn bao tải khô hoặc tấm xốp quanh thân thùng, chừa cửa tổ. Sáng nắng lên thì tháo ra.

Lo cái ăn khi hoa dại đã tàn

Ở Lâm Đồng, nguồn hoa lớn của mùa khô là cà phê. Sau mỗi đợt tưới, rẫy trổ hoa trắng đồng loạt, ong dú tận dụng được. Nhưng cũng chính các rẫy đó hay phun thuốc trong mùa. Nếu thùng đặt sát rẫy hàng xóm, nên hỏi trước lịch phun và nhờ báo một tiếng. Hôm phun, đóng cửa tổ từ chiều hôm trước và mở lại khi thuốc đã khô hẳn.

Với vùng cao, nguồn đáng trông là hoa trồng quanh nhà, vườn rau để vài luống ra hoa, các loài cỏ hoa ven đồi. Đầu mùa mưa năm trước mà trồng sẵn vài khóm hoa nở rải rác quanh khu thùng thì giờ đã có cái cho ong. Xem thêm các gợi ý trong mục Nguồn hoa địa phương.

Cho ăn chỉ là phương án sau cùng, khi đàn đã đói rõ: ong thợ lôi ấu trùng ra cửa, kho mật trong tổ gần cạn. Lúc ấy cho ít, đặt nước đường loãng hoặc mật pha trong chén có rơm cho ong đậu, để ngay gần cửa tổ, vào giữa trưa khi trời ấm. Đừng đổ thẳng vào tổ.

Những dấu hiệu nên để ý trong tháng lạnh

• Trưa nắng đẹp mà cửa tổ vẫn vắng: đàn có thể đã yếu, không chỉ do lạnh.
• Có hơi nước đọng, mùi ẩm mốc quanh nắp: thùng hút ẩm, cần kê cao và che kỹ hơn.
• Kiến bò thành hàng lên chân thùng: mùa khô kiến đói, chặn ngay.
• Ong mang phấn về lại đều: nguồn hoa đã mở trở lại, có thể nới lỏng việc che chắn.

Những ghi chép theo mùa của người nuôi khác trong vùng có ở mục Khí hậu & mùa vụ.

Nếu đàn quá yếu sau mùa khô

Có năm làm đủ mọi thứ mà vẫn có đàn không qua nổi, nhất là đàn mua từ vùng nóng lên chưa quen. Khi đó đừng cố tách đàn còn lại để bù số; chờ sang mùa mưa, đàn mạnh lên rồi mới tách. Nếu cần thay đàn, nên chọn tổ giống khoẻ, có nguồn gốc rõ, được nhân bằng cách tách từ đàn nuôi chứ không phải bắt tổ rừng. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ ong dú giống nhân bằng tách, cùng mật ong dú, son dưỡng môi làm từ sáp ong dú và hộp quà mật, xem tại ongquy.com. Muốn ghi lại tình trạng từng thùng qua mỗi đêm lạnh để mùa sau so sánh, có thể dùng app quản lý trại ong.

Câu hỏi thường gặp