Bố trí khu nuôi ong dú ở Lâm Đồng: né sương, đón nắng sớm

Người mới nuôi ong dú ở Lâm Đồng hay hỏi nên mua thùng gì, giống gì. Câu hỏi đáng hỏi trước lại là: trong vườn nhà mình, chỗ nào nắng lên sớm nhất và chỗ nào sương tan muộn nhất. Ong dú là loài của xứ nóng. Lên tới cao nguyên mát lạnh, cùng một đàn mà đặt lệch vài chục mét có thể khác nhau rất xa: một bên ra ăn từ giữa buổi sáng, một bên co cụm tới gần trưa mới dám bay.

Bài này đi theo cách người có nghề hay làm: dạo một vòng vườn vào những buổi sáng khác nhau, đánh dấu, rồi mới đặt tổ. Không cần dụng cụ gì ngoài đôi mắt và vài cọc tre.

Lâm Đồng không phải một vùng khí hậu

Cùng gọi là Lâm Đồng nhưng vùng thấp phía nam và vùng cao quanh Đà Lạt chênh nhau cả nghìn mét. Càng lên cao đêm càng lạnh, sáng càng nhiều sương. Ong dú không giữ ấm tổ giỏi như ong mật nuôi thùng cầu, nên ở vùng cao chúng ra khỏi tổ muộn, về sớm, và những tháng lạnh nhất gần như chỉ sống nhờ phần mật dự trữ.

Vì vậy, nếu nhà có đất ở cả hai nơi, đặt khu nuôi chính ở chỗ thấp và ấm hơn. Nếu chỉ có vườn ở vùng cao, vẫn nuôi được, nhưng phải chịu khó chọn chỗ hơn và đừng kỳ vọng đàn lớn nhanh. Chuyện mùa vụ chi tiết hơn có ở mục Khí hậu & mùa vụ.

Ba buổi sáng dạo vườn trước khi đặt tổ

Chọn ba buổi sáng khác nhau, tốt nhất có một buổi trời quang và một buổi sương dày. Mỗi lần đi, mang theo vài cọc tre ngắn.

1. Lúc mặt trời vừa lên: cắm cọc ở những chỗ có nắng chạm tới đầu tiên. Đây là các ứng viên.
2. Khoảng hai tiếng sau: quay lại xem cọc nào vẫn còn đẫm sương, cỏ quanh đó còn ướt sũng. Nhổ những cọc ấy.
3. Buổi chiều: xem chỗ còn lại có bị nắng chiều gắt rọi thẳng không, có nằm trên đường nước chảy khi mưa không.

Sau ba lần, thường chỉ còn một hai vị trí. Đó là nơi đáng dựng giá kê. Cách này nghe chậm, nhưng nó cho mình thấy đúng cái vi khí hậu của mảnh vườn, thứ không bản đồ nào ghi.

Bảng so các vị trí hay gặp trong vườn cao nguyên

Mùa mưa dài: mái che quan trọng hơn hướng gió

Lâm Đồng có mùa mưa kéo dài nhiều tháng, mưa dầm, độ ẩm cao. Thùng gỗ ngấm nước lâu ngày thì bên trong lên mốc, sáp tổ ẩm, đàn yếu dần mà nhìn ngoài không thấy gì. Vài việc đơn giản:

• Mỗi thùng có mái riêng nhô ra hơn thân thùng một gang tay, hoặc cả cụm nằm dưới một mái tôn, mái lá.
• Kê cao chừng ngang đầu gối trở lên, chân kê đặt trên nền khô, không đặt thẳng xuống đất.
• Thùng hơi nghiêng ra trước một chút để nước mưa không đọng ở cửa.
• Không dùng bạt nhựa trùm kín thùng; bạt giữ hơi nước bên trong, còn tệ hơn để mưa tạt.

Giữ khoảng cách với nhà kính và vườn phun thuốc

Nhiều vùng ở Lâm Đồng trồng rau, hoa trong nhà kính dày đặc. Ong dú bay không xa, phần lớn kiếm ăn quanh tổ, nên tổ đặt sát vườn phun thuốc là đàn hứng thuốc trực tiếp. Nếu nhà bên cạnh trồng thâm canh, đặt tổ ở phía xa nhất của vườn mình, có hàng cây hoặc bức tường ở giữa, và nói chuyện với hàng xóm để biết lịch phun. Ngày phun, có thể che cửa tổ bằng lưới thưa từ sáng sớm tới chiều rồi mở ra.

Ngược lại, vườn cà phê, bơ, hồng, cây ăn trái ít phun và có cây trổ hoa luân phiên là chỗ đáng chọn. Mục Nguồn hoa địa phương có bàn kỹ hơn chuyện cây nào cho ong dú ăn.

Xếp tổ trong khu đã chọn

Khi đã có vị trí, xếp tổ theo hàng hoặc thành nhóm nhỏ, mỗi tổ cách nhau một hai mét, cửa tổ cạnh nhau quay lệch hướng để ong về đúng nhà. Chừa trước mặt mỗi tổ một khoảng trống để mình đứng mở thùng, và chừa thêm chỗ cho những tổ sẽ tách ra sau này. Ở vùng lạnh, đàn lớn chậm nên việc tách cũng thưa hơn, nhưng có chỗ sẵn vẫn đỡ phải dời tổ cũ.

Bắt đầu từ đâu cho chắc tay

Ở xứ lạnh, đàn khởi đầu khoẻ quan trọng hơn ở đồng bằng, vì đàn yếu không còn sức qua mấy tháng lạnh. Nên bắt đầu bằng một hai tổ giống đã ổn định, có mật dự trữ, từ trại nuôi chứ không đi bắt tổ ngoài rừng. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú, các món làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; có thể hỏi trại cách chuyển tổ lên vùng cao cho đàn đỡ sốc. Ai muốn tận mắt xem tổ được đặt, mở, chăm ra sao trước khi tự làm thì có thể đi tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp