Nuôi ong dú kết hợp vườn cây Lâm Đồng: chọn vườn theo độ cao

Người Lâm Đồng hỏi chuyện nuôi ong dú trong vườn thường bắt đầu bằng câu: vườn em trồng cây này, có hợp không. Thật ra ở tỉnh này, câu cần hỏi trước lại là: vườn em nằm ở độ cao nào, đêm lạnh tới đâu. Cùng một vườn cà phê, đặt ở vùng thấp phía nam tỉnh thì đàn ong dú bay ra vào đều, mang về đều; đem lên vùng cao quanh Đà Lạt thì đàn co cụm, sáng nắng lên rất muộn mới chịu ra cửa.

Ong dú là loài ong nhiệt đới, không có ngòi đốt, sống bằng nhịp nắng ấm. Lâm Đồng cho ong nhiều hoa nhưng cũng cho nhiều đêm sương và mùa mưa dầm kéo dài. Bài này đi theo đúng thứ tự người nuôi có nghề vẫn làm: xem độ cao, xem kiểu vườn, rồi mới tính chỗ đặt thùng.

Vì sao ở Lâm Đồng phải nhìn độ cao trước

Ong dú không ngủ đông. Trời lạnh thì đàn bớt ra ngoài, ăn vào kho mật dự trữ, và nếu lạnh kéo dài nhiều ngày thì đàn suy dần. Ở vùng cao của tỉnh, nắng sáng lên muộn, chiều sương xuống sớm, nên thời gian ong làm việc trong ngày bị cắt ngắn ở cả hai đầu. Cây nở hoa nhiều cũng vô ích nếu ong chỉ có vài tiếng ấm để đi lấy.

Vùng thấp phía nam và tây nam tỉnh ấm hơn, khí hậu gần với miền Đông Nam Bộ hơn. Ở đó vườn cây lâu năm vừa nhiều hoa vừa đủ ấm, nên mới là nơi đáng tính chuyện nuôi ong dú kết hợp vườn. Người ở vùng cao muốn thử vẫn được, nhưng nên coi đó là nuôi vài thùng để học và để vườn được thụ phấn, đừng kỳ vọng như ở vùng thấp.

Bốn kiểu vườn quen thuộc và cách nhìn từng kiểu

Nhìn bảng sẽ thấy vườn nhiều tầng cây là kiểu hợp nhất. Lý do đơn giản: ong dú bay gần, chỉ quanh quẩn vài trăm mét quanh tổ, nên cần hoa rải đều nhiều tháng chứ không cần một đợt hoa thật lớn rồi trống trơn.

Riêng chuyện nhà màng

Nhiều vùng trong tỉnh nhà màng nối nhau thành dải dài. Người mới hay nghĩ trong đó trồng hoa thì ong có ăn. Thực tế ong khó tìm đường vào, đã vào thì dễ bị kẹt, bị nóng, và rau hoa trong nhà màng thường được xử lý thuốc dày. Nếu vườn của mình nằm sát một khu nhà màng, nên đặt tổ quay cửa về phía ngược lại, phía có bờ cây, mương nước hay đồi tạp.

Chỗ đặt thùng trong một vườn cao nguyên

1. Tìm chỗ nắng sáng sớm. Hướng đông hoặc đông nam, chỗ mặt trời chạm vào cửa tổ sớm nhất trong ngày. Ở vùng mát, mỗi giờ nắng sáng là thêm một giờ ong làm việc.
2. Có tán che buổi trưa nhưng không quá dày. Mép tán bơ hoặc cây che bóng trong rẫy cà phê là vừa. Đặt sâu dưới tán dày thì thùng ẩm và lạnh quanh năm.
3. Chắn gió đêm. Dựa lưng thùng vào hàng cây, vách nhà kho, hoặc dựng một tấm chắn phía hướng gió lùa.
4. Kê cao khỏi đất. Mùa mưa dầm ở cao nguyên dài, đất dưới vườn luôn ẩm. Chân kê có chén nước hoặc bôi mỡ để chặn kiến.
5. Tránh lối đi chính. Mùa thu hoạch cà phê người ra vào nhiều, xe chở bao đi lại; đặt tổ lệch khỏi đường đó cho đàn yên.

Giữ nguồn nền cho những tháng không có hoa cà phê

Hoa cà phê đẹp nhưng chỉ nở vài tuần. Những tháng còn lại, thứ nuôi đàn là bờ rào, cây tạp ven suối, hoa dại dưới tán và những cây ăn trái lác đác. Vì vậy ở vườn có ong, việc làm cỏ nên chừa lại vài vạt ở góc vườn, ven mương, ven rào. Bờ dã quỳ cuối năm, các bụi hoa dại sau mưa, hàng muồng che bóng đều đáng giữ. Không cần trồng mới gì cầu kỳ; giữ được cái đang có đã là nhiều.

Người theo dõi kỹ có thể ghi lại mỗi tháng trong vườn cây nào đang nở, đàn nào nặng lên, đàn nào nhẹ đi. Đọc thêm về lịch hoa theo vùng ở chuyên mục Nguồn hoa địa phương để biết những quãng hở cần bù.

Thoả thuận chuyện phun thuốc, kể cả với vườn bên cạnh

Với vườn của chính mình, việc dễ: phun vào chiều muộn sau khi ong đã về tổ, phun đúng chỗ có sâu bệnh thay vì phun tràn cả vườn, tránh phun lúc cây đang nở rộ. Hôm phun, có thể che cửa tổ bằng tấm lưới thưa cho tới sáng hôm sau rồi mở ra.

Với vườn hàng xóm, cách hiệu quả nhất vẫn là nói chuyện. Nhờ họ báo trước hôm phun, nhất là quanh mùa hoa sầu riêng và mùa sâu cà phê. Đổi lại, cho họ biết ong dú không đốt, không quấy người làm vườn, lại giúp thụ phấn. Ở Lâm Đồng người làm vườn quen nhau theo xóm, một lời báo trước đôi khi cứu được cả dãy thùng.

Bắt đầu với bao nhiêu thùng và lấy giống ở đâu

Vườn chưa từng nuôi thì bắt đầu ít, hai ba thùng là đủ để xem đàn chịu cái lạnh của chỗ mình tới đâu qua một mùa mưa và một mùa khô. Đàn nào khoẻ thì về sau nhân bằng cách tách đàn, không ra rừng bắt tổ hoang. Nếu đàn mang lên từ vùng nóng, nên lên vào đầu mùa khô, trời nắng ráo, để đàn có thời gian làm quen trước mùa mưa.

Người cần giống có thể tham khảo trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh: trại có tổ giống đã ổn định, mật ong dú, các món làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Nếu muốn tận mắt thấy cách đặt tổ trong vườn, cách tách đàn trước khi tự làm, có thể đăng ký học thực hành qua tour tại trại. Kinh nghiệm của người cùng vùng thì xem thêm ở mục Kinh nghiệm người nuôi.

Câu hỏi thường gặp