Hợp tác nuôi ong dú ở Lâm Đồng: bắt đầu từ lịch phun thuốc

Người nuôi ong dú ở Lâm Đồng hay gặp một chuyện mà dân nuôi miền xuôi ít gặp: đàn đang bay khỏe, sáng hôm sau cửa tổ lác đác xác ong, trong khi nhà mình không hề làm gì khác. Lần ngược lại thì thường là vườn rau, vườn hoa hay lô cà phê kế bên vừa phun thuốc. Ong dú bay kiếm ăn quanh tổ vài trăm mét, nên một đàn thật ra «ăn chung» với cả xóm chứ không chỉ trong hàng rào nhà mình.

Vì vậy, hợp tác giữa những người nuôi gần nhau ở cao nguyên không nên bắt đầu bằng chuyện gom mật đi bán. Nó nên bắt đầu từ việc giữ cho đàn của cả khu cùng sống, rồi mới tới chuyện làm ăn.

Vì sao ở cao nguyên, đàn của nhà này dính tới vườn nhà kia

Ong dú ưa ấm, nên ở Lâm Đồng người nuôi thường đặt tổ chỗ nắng sớm, kín gió, sát vườn sản xuất: rau, hoa, dâu, cà phê, sầu riêng, đều được phun thuốc khá đều.

Một nhà nuôi đơn lẻ gần như không có tiếng nói với hàng xóm trồng rau. Nhưng năm, bảy nhà nuôi trong cùng một thôn cùng đi nói chuyện thì khác: họ có thể xin được lịch phun, xin phun vào chiều muộn khi ong đã về tổ, hoặc ít nhất là được báo trước một buổi để đóng cửa tổ.

Bốn việc hợp tác, xếp theo thứ tự nên làm

Việc thứ nhất: một tờ lịch phun thuốc cho cả xóm

Một nhóm nhắn tin của người nuôi và vài chủ vườn chịu hợp tác là đủ. Cách làm dễ duy trì:

1. Mỗi nhà nuôi đánh dấu trên giấy (hoặc trong điện thoại) vị trí các tổ của mình và các vườn trong bán kính chừng nửa cây số.
2. Chia nhau đi gặp chủ các vườn đó. Đừng đến để trách, mà đến để xin một lời báo trước khi phun. Nhiều nhà vườn sẵn lòng vì họ cũng hiểu ong giúp thụ phấn.
3. Khi có người báo sắp phun, nhắn ngay vào nhóm. Nhà nào có tổ gần thì đóng hoặc thu hẹp cửa tổ từ tối hôm trước, mở lại khi thuốc đã khô và có nắng.

Việc thứ hai: cùng nhau giữ đàn qua những tháng lạnh, ẩm

Mùa mưa ở Lâm Đồng dài, có những đợt mưa dầm cả tuần, cộng với đêm lạnh. Ong dú ít ra khỏi tổ, đàn yếu dễ bị kiến, ruồi lính đen và nấm mốc lấn. Mẹo kê tổ cao, dựng mái che chéo, quấn thêm lớp giữ ấm mà vẫn chừa chỗ thoáng — truyền nhau trong nhóm nhanh hơn tự mày mò, và hẹn nhau đi xem tổ đầu mùa mưa giúp thấy sớm tổ yếu.

Muốn đọc kỹ hơn về nhịp mưa nắng ở cao nguyên, xem thêm chuyên mục Khí hậu & mùa vụ.

Việc thứ ba: đổi tổ giống trong nhóm

Tổ ong dú mang từ vùng nóng lên cao nguyên đôi khi không trụ được qua mùa lạnh đầu tiên. Tổ tách ra từ đàn đã sống qua vài mùa ở chính khu đó thì khác: chúng đã quen nhịp lạnh ấm và nguồn hoa tại chỗ. Trong một nhóm, nhà nào có đàn mạnh vào mùa khô thì tách, nhà nào vừa mất đàn thì nhận.

Vài quy ước nên nói rõ từ đầu:

• Chỉ tách từ đàn khỏe, đông, có đủ nhộng và thức ăn dự trữ. Không ai trong nhóm nên bán tổ vừa tách đã quá yếu.
• Tách bằng cách chia tổ đàn nuôi, không đi bắt tổ trong rừng hay hốc cây ngoài tự nhiên.

Những kinh nghiệm tách đàn, giữ đàn của người trong vùng được gom ở chuyên mục Kinh nghiệm người nuôi.

Việc thứ tư: bán chung, nhưng chỉ khi đã đủ tin nhau

Mật ong dú mỗi nhà một ít. Khách muốn lấy đều — một quán cà phê ở Đà Lạt, một homestay làm quà cho khách — thì cả nhóm mới đáp ứng được.

Nhưng mật ong dú chua thanh, nhiều nước, dễ lên men nếu thu non hoặc chai không khô. Gom mật nhiều nhà vào một lô mà không có quy ước thì chỉ cần một nhà làm ẩu là cả lô hỏng,. Trước khi bán chung, cả nhóm cần thống nhất: thu khi nào, lọc bằng gì, chai rửa và phơi ra sao, mật cất ngăn mát hay để ngoài, mỗi chai ghi rõ nhà nào, đợt nào. Có một người nếm và nhìn từng lô trước khi nhận vào hàng chung.

Khi nhóm muốn có hàng mẫu, giống tốt hay học thêm

Nhóm mới lập hay thiếu giống khỏe và chưa có mẫu hàng làm tử tế để so. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có mật ong dú, tổ ong dú giống, các món làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; xem để có chuẩn so sánh khi nhóm tự làm hàng của mình tại ongquy.com. Nhóm muốn tận mắt xem cách tách đàn, thu và cất mật có thể đi tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp