Nguồn hoa Lâm Đồng đang thay đổi: đọc theo độ cao

Đứng trên một con dốc ở Lâm Đồng mà nhìn xuống, người nuôi ong dú sẽ thấy ngay chuyện nguồn hoa đang đổi: chỗ ngày trước là bãi cỏ dại, bờ bụi lẫn vài cây ăn trái thì nay là những dãy mái nilon trắng nối nhau. Bên trong mấy dãy đó có hoa, có rau, có dâu, nhưng phần lớn đàn ong ngoài trời không vào được, hoặc vào được thì gặp thuốc.

Lâm Đồng không thay đổi đồng đều. Cùng một tỉnh mà vùng cao quanh Đà Lạt, vùng giữa như Bảo Lộc, Di Linh và vùng thấp phía nam có ba câu chuyện khác nhau. Người nuôi muốn giữ đàn khỏe thì phải đọc đúng tầng mình đang đứng.

Vì sao nói «theo độ cao» mới đúng

Ong dú là loài ong nhiệt đới, không có ngòi đốt, bay quanh tổ trong phạm vi ngắn, thường chỉ vài trăm mét. Ở vùng cao Lâm Đồng, sáng sớm sương dày và lạnh, đàn ra muộn; chiều xuống nhiệt độ hạ nhanh, đàn về sớm. Giờ làm việc trong ngày vốn đã ngắn, nên nguồn hoa phải nằm sát tổ thì đàn mới tận dụng được.

Vì vậy, cùng một kiểu thay đổi như mở thêm nhà kính hay dọn bờ bụi, ở vùng cao thì tác động nặng hơn hẳn so với vùng thấp, nơi đàn còn bay được cả ngày.

Nhà kính: cái mất không nằm ở bên trong mà ở bên ngoài

Nhiều người nghĩ nhà kính trồng hoa thì ong được lợi. Thực tế đàn ong dú bên ngoài khó tận dụng phần hoa trong nhà kính, vì cửa đóng, lưới chắn và thuốc phun định kỳ. Cái mất lớn hơn là mảnh đất trước đây để trống, mọc cỏ dại, hoa dại nhỏ quanh năm, nay đã bị phủ mái.

Lớp hoa dại ấy chính là bữa ăn hằng ngày của đàn. Cây lớn như cà phê, sầu riêng chỉ nở vài tuần, còn hoa dại thì lai rai suốt mùa. Mất lớp nền là đàn sống được trong mùa hoa nhưng hụt hơi ngay khi mùa hoa qua.

Dấu hiệu đàn đang thiếu nguồn nền

• Cửa tổ thưa ong ra vào dù trời nắng ấm.
• Bầu mật trong tổ vơi dần qua nhiều lần kiểm, không có bầu mới.
• Ong mang phấn về ít, phấn một màu, không còn nhiều sắc như trước.

Chè, cà phê và vườn sạch cỏ

Ở vùng giữa, đồi chè và vườn cà phê vẫn còn là cảnh quen. Nhưng cách làm vườn đã khác: cỏ quanh gốc được phát sạch hoặc xử lý bằng thuốc, bờ lô không còn để bụi rậm. Vườn nhìn gọn mắt nhưng với ong dú là một vùng trống giữa hai đợt hoa.

Thêm nữa, thời điểm phun thuốc trên vườn thường trùng với lúc cây ra hoa hoặc đậu trái. Đàn đặt sát vườn nhà người khác mà không biết lịch phun là đánh cược. Nên hỏi chuyện chủ vườn quanh tổ, xin được báo trước để đóng cửa tổ hoặc dời tạm.

Việc làm được ngay cho người nuôi ở Lâm Đồng

1. Vẽ bản đồ bán kính quanh tổ. Đi bộ một vòng vài trăm mét, ghi lại cây gì đang nở, khu nào là nhà kính, vườn nào hay phun thuốc.
2. Giữ lại một dải cỏ dại. Khi phát quang quanh nhà, chừa một dải ven bờ rào, chỉ cắt cao chứ không dọn trắng.
3. Trồng cây bờ rào nở lai rai. Ưu tiên cây chịu được khí hậu vùng mình, nở rải rác nhiều tháng, không cần phun thuốc.
4. Chọn tầng đặt tổ. Nếu có lựa chọn, đặt đàn ở vùng thấp hơn, sườn đón nắng sáng, kín gió lạnh buổi chiều.
5. Che ẩm cho thùng. Mùa mưa ở đây dài, thùng nên có mái che riêng, kê cao, kiểm mốc định kỳ.

Muốn đọc kỹ thêm nhịp mưa nắng từng tháng, xem chuyên mục Khí hậu & mùa vụ; còn chọn kiểu nuôi hợp với vùng cao thì có ở Mô hình nuôi phù hợp.

Ghi chép là cách duy nhất để thấy xu hướng

Thay đổi nguồn hoa diễn ra chậm, mắt thường khó nhận. Một cuốn sổ ghi ngày kiểm tổ, số bầu mật, màu phấn mang về và cây đang nở quanh tổ, giữ đều qua vài năm, sẽ cho thấy rõ năm nào đàn hụt, tháng nào đàn yếu, và khu nào quanh mình đã đổi.

Người nuôi nhiều đàn có thể chuyển sổ tay lên điện thoại. App quản lý trại ong giúp ghi từng lần kiểm, đặt lịch nhắc và so sánh qua các mùa mà không sợ thất lạc sổ.

Khi đàn ở vùng cao chưa đủ sức, tìm đàn khỏe từ đâu

Người mới vào nghề ở vùng cao hay gặp cảnh mua đàn yếu, mang lên lạnh là tàn. Lời khuyên thật là bắt đầu với vài tổ giống khỏe, tách từ đàn nuôi chứ không phải tổ bắt ngoài rừng, rồi tập giữ đàn qua một mùa mưa trước khi tính chuyện tăng số lượng. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống nhân bằng cách tách đàn, cùng mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật, tiện cho ai muốn vừa nuôi vừa tìm hiểu sản phẩm của nghề.

Câu hỏi thường gặp