Quãng thiếu hoa ở Lâm Đồng: phân biệt lạnh và đói

Ở Lâm Đồng, có những buổi sáng sương phủ tới gần trưa, đứng trước tổ ong dú mười phút không thấy con nào bay ra. Người mới nuôi dễ hoảng: đàn đói rồi, phải cho ăn ngay. Nhưng trên cao nguyên, cửa tổ im lúc sáng sớm là chuyện thường của khí hậu mát chứ chưa phải dấu hiệu thiếu hoa. Đàn ong dú chờ nắng hửng mới đi làm, và chuyện đó lặp lại gần như quanh năm.

Cái khó của người nuôi ở đây không phải là biết có quãng thiếu hoa, mà là phân biệt được đàn đang chờ ấm hay đàn đang hết ăn. Nhầm theo chiều này thì cho ăn thừa, gây cướp mật; nhầm theo chiều kia thì để đàn hao quân tới lúc không gượng nổi.

Vì sao ở Lâm Đồng dễ nhìn nhầm

Chênh lệch nhiệt độ ngày đêm trên cao nguyên lớn. Ong dú là loài nhỏ, không sinh nhiệt mạnh như ong mật, nên khi trời lạnh chúng ở yên trong tổ, giữ ấm cho ổ trứng và ổ nhộng. Một đàn đầy đủ mật phấn vẫn có thể nằm im tới chín, mười giờ sáng. Đó là đàn khoẻ đang tiết kiệm sức, không phải đàn đói.

Quãng thiếu hoa thật thì khác: nó xảy ra khi đêm lạnh kéo dài nhiều tuần, đồng thời lớp hoa dại ven rẫy, ven đồi thông đã khô hoặc bị dọn, còn vườn cà phê, vườn rau quanh nhà chưa tới đợt hoa. Lúc đó, kể cả giờ nắng đẹp nhất, ong ra cũng không có gì để mang về. Hai chuyện này trông giống nhau vào buổi sáng, nhưng khác hẳn nhau vào buổi trưa.

Đọc cửa tổ theo giờ trong ngày

Cách đơn giản nhất là đứng xem cửa tổ ở ba thời điểm, mỗi lần năm phút, ghi lại vài chữ. Làm liên tục ba bốn ngày sẽ thấy xu hướng rõ hơn mọi phán đoán một lần.

Chi tiết lượn qua cửa tổ khác lúc chiều đáng để ý: đàn thiếu ăn hay sinh ra mấy con đi dò tổ hàng xóm. Nếu thấy cảnh tranh chấp ở cửa tổ, đó là tín hiệu muộn, cần xử lý trong ngày.

Khi đã chắc là đói: làm theo thứ tự

1. Thu nhỏ cửa tổ để đàn dễ giữ ấm và dễ giữ cửa trước ong lạ.
2. Mở kiểm nhanh vào giờ ấm nhất, tránh mở lúc sáng sương hay chiều gió. Chỉ nhìn bọng mật, bọng phấn rồi đóng lại, không lật tung tổ.
3. Cho ăn ít, đặt sát trong tổ: một lượng nhỏ mật ong dú của chính trại pha loãng, hoặc nước đường loãng, để trong khay nông có rơm hay que cho ong đứng. Không đặt ngoài trời.
4. Lặp lại cách ngày, quan sát lại lúc trưa. Thấy ong bắt đầu mang phấn về là giảm rồi ngưng.
5. Đàn quá yếu, quân chỉ còn một nhúm, thì cân nhắc ghép về đàn khoẻ trong trại thay vì cố cứu riêng.

Ở xứ lạnh, mở tổ quá lâu còn hại hơn là đói vài ngày. Hơi ấm của ổ nhộng mất đi rất nhanh, nên mọi thao tác nên gọn trong vài phút.

Chuẩn bị trước mùa khô lạnh

Chừa mật và giữ ấm

Thu mật ở Lâm Đồng nên dừng sớm hơn vùng thấp. Mật để lại trong tổ là lương ăn cho quãng đêm lạnh, và một đàn đủ ăn cũng tự giữ ấm tốt hơn. Thùng nên kín khe, có mái che sương, kê cao khỏi đất ẩm, đặt nơi đón nắng sáng sớm để đàn sớm được sưởi.

Giữ lại nguồn hoa nhỏ quanh tổ

Ong dú bay không xa. Vài bụi hoa dại, hàng rào hoa, mấy luống rau để già cho trổ bông quanh khu đặt tổ có ý nghĩa hơn một đồi hoa ở xa. Khi phát cỏ vườn cà phê, chừa lại một dải ven chỗ đặt thùng. Xem thêm các loại cây hợp vùng ở mục Nguồn hoa địa phương.

Không tách đàn sát mùa khó

Tổ mới tách cần nhiều tuần để có đủ quân và dự trữ. Tách ngay trước quãng lạnh khô là bắt cả tổ mẹ lẫn tổ con cùng đi qua thời gian khó với nửa sức. Lịch tách hợp hơn là khi hoa đã dồi dào trở lại. Kinh nghiệm theo mùa của người nuôi trong vùng có ở mục Khí hậu & mùa vụ.

Học tận tay trước khi mở rộng trại

Đọc cửa tổ là thứ học bằng mắt nhanh hơn bằng chữ. Nhìn một tổ ong dú đủ ăn và một tổ thiếu ăn đặt cạnh nhau, người mới hiểu ngay khác biệt nằm ở đâu. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng (Tây Ninh) nuôi quanh năm, có tổ giống, mật ong dú, các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Ai định nuôi lâu dài có thể tham gia tour học thực hành tại trại để tự tay mở tổ, xem bọng mật bọng phấn, rồi mang cách nhìn đó về áp vào điều kiện lạnh của Lâm Đồng. Khí hậu miền Đông Nam Bộ ấm hơn nhiều, nên phần giữ ấm vẫn phải tự điều chỉnh theo vùng mình.

Câu hỏi thường gặp